การถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตจุลินทรีย์ โพรไบโอติกส์แห้งแบบหุ้มเซลล์เพื่อลดต้นทุนและเสริมศักยภาพการเลี้ยงกุ้งปลอดภัยในจังหวัดนครปฐม

อุตสาหกรรมการเพาะเลี้ยงกุ้งนับเป็นภาคเกษตรกรรมที่มีบทบาทสำคัญต่อระบบเศรษฐกิจของประเทศไทย โดยเฉพาะในระดับชุมชนและครัวเรือน เกษตรกรรายย่อยจำนวนมากพึ่งพาการเลี้ยงกุ้งเป็นแหล่งรายได้หลัก ทั้งกุ้งก้ามกราม (Macrobrachium rosenbergii) และกุ้งขาวแวนนาไม (Litopenaeus vannamei) มีการเพาะเลี้ยงอย่างแพร่หลายในจังหวัดนครปฐม ซึ่งเป็นพื้นที่สำคัญด้านการเกษตรและอุตสาหกรรมการแปรรูปสัตว์น้ำของประเทศ อย่างไรก็ตามระบบการเพาะเลี้ยงกุ้งในปัจจุบันยังเผชิญกับปัญหาสำคัญที่เป็นภัยคุกคามทั้งในเชิงเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และสุขภาพของผู้บริโภค เช่น การระบาดของโรคในกุ้งที่มีสาเหตุมาจากแบคทีเรียและไวรัส การใช้ยาปฏิชีวนะและสารเคมีเกินความจำเป็น ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม ความปลอดภัยของอาหาร ตลอดจนทำให้ต้นทุนการผลิตเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง ในยุคที่สภาพภูมิอากาศมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วและรุนแรง การส่งเสริมระบบการเลี้ยงกุ้งที่ปลอดภัย ยั่งยืน และลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมจึงเป็นสิ่งจำเป็น โดยหนึ่งในแนวทางที่ได้รับการศึกษาวิจัยอย่างกว้างขวางคือ การใช้จุลินทรีย์โพรไบโอติกส์ (Probiotics) ซึ่งมีคุณสมบัติในการส่งเสริมการย่อยอาหาร ปรับสมดุลจุลินทรีย์ในระบบบ่อ ลดการติดเชื้อจากจุลินทรีย์ก่อโรค และเสริมภูมิคุ้มกันให้กุ้ง โพรไบโอติกส์จึงเป็น "ทางเลือกที่ยั่งยืน" ในการทดแทนการใช้ยาและสารเคมีในระบบการเลี้ยงสัตว์น้ำ ในช่วงที่ผ่านมา งานวิจัยด้านจุลินทรีย์โพรไบโอติกส์เพื่อใช้ในการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำได้แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของเชื้อจุลินทรีย์ที่มีคุณสมบัติในการยับยั้งเชื้อก่อโรค เสริมภูมิคุ้มกัน และส่งเสริมการเจริญเติบโตของกุ้ง ซึ่งสามารถลดการพึ่งพาการใช้ยาและเพิ่มผลผลิตได้อย่างมีนัยสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการพัฒนาเทคโนโลยี “จุลินทรีย์แห้งแบบหุ้มเซลล์ (microencapsulated probiotic dry powder)” ซึ่งเป็นการผสมผสานระหว่างองค์ความรู้ด้านจุลชีววิทยาและเทคโนโลยีการแปรรูปเพื่อให้ได้ผลิตภัณฑ์ที่สามารถเก็บรักษาได้นาน คงคุณภาพของจุลินทรีย์ และสะดวกต่อการใช้ในระดับฟาร์ม แม้งานวิจัยในระดับห้องปฏิบัติการจะประสบผลสำเร็จ แต่ยังไม่มีการนำองค์ความรู้และเทคโนโลยีดังกล่าวถ่ายทอดสู่การผลิตเชิงพาณิชย์ และยังไม่เชื่อมโยงกับเกษตรกรอย่างเป็นระบบ ส่งผลให้เทคโนโลยีที่มีศักยภาพนี้ยังไม่สามารถนำไปใช้ประโยชน์ในระดับพื้นที่ได้อย่างแท้จริง โครงการนี้จึงมีวัตถุประสงค์หลักในการถ่ายทอดองค์ความรู้และเทคโนโลยีการผลิตจุลินทรีย์โพรไบโอติกส์แห้งแบบหุ้มเซลล์ให้แก่ภาคเอกชนในจังหวัดนครปฐมที่มีศักยภาพในการพัฒนาเป็นต้นแบบระดับเชิงพาณิชย์ พร้อมทั้งจัดทำระบบการเรียนรู้ร่วมกับเกษตรกรผู้เลี้ยงกุ้ง เพื่อทดลองใช้ผลิตภัณฑ์จริงในระบบฟาร์ม และประเมินผลกระทบทั้งในเชิงเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อม และสังคม โดยใช้แนวทาง “การจัดการความรู้แบบมีส่วนร่วม” ตาม SECI Model (Socialization-Externalization-Combination-Internalization) ในการเชื่อมโยงนักวิจัย ภาคเอกชน และเกษตรกรให้สามารถใช้ประโยชน์จากนวัตกรรมนี้ได้อย่างแท้จริง โครงการนี้มีเป้าหมายในการพัฒนาระบบการถ่ายทอดเทคโนโลยีจากต้นน้ำ (นักวิจัย) กลางน้ำ (ภาคเอกชน) สู่ปลายน้ำ (เกษตรกร) อย่างเป็นระบบ โดยจะดำเนินการใน 4 ระยะ คือ 1) การถ่ายทอดองค์ความรู้แก่เกษตรกรในพื้นที่ ผ่านการอบรม เวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ และจัดทำคู่มือการใช้โพรไบโอติกส์ในระบบฟาร์ม 2) การถ่ายทอดเทคโนโลยีการผลิตจุลินทรีย์แห้งแบบหุ้มเซลล์แก่บริษัทเอกชนในจังหวัดนครปฐม โดยจัดอบรม ฝึกปฏิบัติ และร่วมพัฒนาผลิตภัณฑ์ต้นแบบ 3) การทดลองใช้ผลิตภัณฑ์ในระบบฟาร์มจริง พร้อมทั้งติดตาม ให้คำปรึกษา และประเมินผลการใช้ เช่น อัตราการรอดของกุ้ง ต้นทุน และประสิทธิภาพการผลิต 4) การประเมินผลสำเร็จของการถ่ายทอดเทคโนโลยี ทั้งด้านผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจ ความพึงพอใจของกลุ่มเป้าหมาย และความเป็นไปได้ในการขยายผลเชิงพาณิชย์